Risico van afkoppeling : elke winter burgerinitiatieven ?

België heeft uiteindelijk geen stroomuitval gekend deze winter. Vooral dankzij het milde en winderige weer. Maar het risico van afschakeling blijft reëel. En het energiebeleid zal opnieuw een beroep moeten doen op burgerinitiatieven, op basis van de lessen die zij hebben getrokken uit de campagne « OFF ON ».

Het spook van de « black out » heeft grotendeels het nieuws bepaald het afgelopen najaar. Een evaluatie is nodig om zich beter voor te bereiden op de volgende winter…

Wat was de context tijdens de alarmfase ? Drie kernreactoren lagen stil – scheurtjes in Doel 3 en Tihange 2, sabotage van Doel 4 – m.a.w. 3 000 MW was niet beschikbaar, terwijl er 12 gascentrales hun sluiting hadden aangekondigd omdat niet de productie niet meer rendabel was.

Elia, de beheerder van het hoogspanningsnet, waarschuwde de autoriteiten: in het geval van een zeer koude winter in dit deel van Europa, zou België een elektriciteitstekort kunnen hebben om de  consumptiepieken op te vangen tijdens de avond. De burgers realiseerden zich tot hun grote verbazing dat hun energiebevoorrading niet meer te betrouwen was. Wat volgde, was een politieke en mediaheisa en dan initiatieven – in het bijzonder van de burgers – om beter om te gaan met energieverbruik. Op 30 november, zorgde een brand in de reactor Tihange 3 voor een tijdelijke sluiting. Er kon op het nippertje worden vermeden dat de elektriciteitsindicator zich verplaatste van groen (normale situatie) naar oranje (gevaar voor schaarste).

De winter is eindelijk voorbijgegaan zonder stroompannes dankzij drie toevallige elementen :

  • Het weer was bijzonder mild, met de laagste vraag naar elektriciteit sinds 10 jaar. Ons productiepark, zelfs met een verminderd vermogen, heeft een deel van deze lage vraag kunnen dekken. België heeft ook beroep kunnen doen op de beschikbare capaciteit bij onze buren en er is dus massaal elektriciteit ingevoerd uit Frankrijk en Nederland. In geval van een koude winter zouden deze landen die elektriciteit waarschijnlijk zelf hebben verbruikt. Bovendien heeft het winderige weer windenergierecords geboekt.
  • De stakingen van december hebben regelmatig de economische activiteit vertraagd en bijgevolg het energieverbruik.
  • Het opnieuw opstarten van Doel 4 op december 19 verhoogde de capaciteit op het net met  1.000 MW waardoor het risico op een tekort tijdelijk werd verminderd.
  • Zonder een combinatie van deze drie elementen, bevestigde Elia dat België had moeten overgaan tot een vrijwillige afkoppeling op bepaalde delen van het grondgebied gedurende enkele uren.

Consumenten om te overtuigen

Bij een risico van verstoring op het net, is de activering van een productie-eenheid vaak onvoldoende. Het moet ook reageren op een verminderde vraag naar elektriciteit, zoals reeds werd aangetoond in experimenten in Brittannië, Zuid-Afrika en Japan.

In navolging van deze voorbeelden, lanceerde de federale regering lanceerde vorig jaar in november de campagne « OFF ON » om burgers uit te nodigen hun consumptie te verminderen in geval van een alarmfase. 

De boodschap lijkt soms moeilijk over te brengen. De burger betaalt voor een dienst en wordt dan gevraagd om het te doen zonder indien nodig. Dat raakt aan de gebruikelijke logica van de consument die vindt dat hij recht heeft op datgene waarvoor hij betaalt. Vooral omdat hij weet dat het juist de kleine consument is die de duurste elektriciteit in kWh betaalt.

« Op sociale netwerken », zegt Frédérique Henrottin, die de campagne beheerd voor Elia, « was de meest voorkomende negatieve reactie : Waarom is het aan mij om in actie te schieten ? Ik betaal al genoeg voor mijn elektriciteit. Het is het verantwoordelijkheid van de politiek of de grote industriëlen ! ». Sommigen plaatsten zelfs foto’s van privé of publieke gebouwen die ’s nachts verlicht werden om de passiviteit van deze sectoren aan de kaak te stellen.

Het grootste deel van vragen en commentaren waren echter neutraal en waren geïnteresseerd in de problemen. « De burgers hebben zich gerealiseerd dat het niet voldoende was om op een schakelaar te duwen om elektriciteit te hebben », zegt Frédérique Henrottin. « Ze zeggen dat ze bereid zijn om te handelen maar niet alleen : Ik zal iets doen als de overheid ook optreedt. Een sterk optreden van de overheid zou ongetwijfeld een signaal hebben gegeven naar de burgers. Maar de complexiteit van de besprekingen tussen federale en de gewestelijke overheden hebben de zaken complexer gemaakt. »

De campagne “OFF ON” heeft kunnen rekenen op veel communicatiekanalen. Het publiek is nu vertrouwd met de vier indicatoren.

Motiveren, adviseren en resultaten tonen

De campagne was er dan ook om iedereen te motiveren – burgers, bedrijven, overheden, … – door een duidelijke positieve benadering. Laten we samen de uitdaging aangaan !

Geconfronteerd met de toestroom van vragen, was het snel duidelijk dat er antwoorden en praktisch advies moesten worden geleverd om de mensen aan te zetten te handelen. Zo ontstond het collectief HOP  !, dat 8 deskundige verenigingen verzamelt in duurzame energie. Dankzij deze expertise was de campagne in staat om de burger eenvoudige acties voor te stellen om hun energieverbruik te verminderen – dat wil zeggen goede gewoonten voor het hele jaar, en nog meer in geval van risico van schaarste.

 «  In dit soort campagnes », zegt Frédérique Henrottin, « is het essentieel om te becijferen en de  resultaten aan te tonen. En momenteel kunnen we dit niet doen. Dat is een groot probleem. Mensen willen zien dat hun actie succesvol was. Het is een motivator. Maar het net kan niet bevestigen of vaststellen dat een daling in het vermogen het gevolg is van die of die actie van de burgers ». Particulieren worden inderdaad niet gecontroleerd op persoonlijke verbruik, in tegenstelling tot de industriële verbruikers.

Tijdens de campagne “OFF ON”, heeft het HOP ! collectief de burgers eenvoudige acties voorgesteld om hetelektriciteitsverbruik te verminderen op het juiste moment moment.

Burgers gaan de uitdaging aan

Daarom wou de energieleverancier Lampiris de impact van een vrijwillig burgerinitiatief aantonen. 140.000 mensen hebben zich geregistreerd op zijn « SMS alerte » service en zouden hebben deelgenomen aan de nationale test uitgevoerd op 27 november, om hen uit te nodigen hun elektriciteitsverbruik te verminderen tussen 18u en 19u30. Gebaseerd op vier verschillende waarderingsmethoden beweert de leverancier dat deze actie het stroomverbruik met 150 tot 200 MW heeft doen dalen, wat overeenkomt met 40 % van één type kerncentrale Doel 1.

Bovendien heeft een enquête bij 19.273 deelnemers achterhaald over welk type inspanningen het gaat. De belangrijkste maatregelen zijn onnodige verlichting, het niet laten draaien van een vaatwasser, een magnetron, een oven en/of kookplaten tijdens deze periode.

Maar Elia zegt dat de impact van de test op het elektrische netwerk niet controleerbaar is.

De Europese richtlijn over slimme meters zou in de toekomst de huidige situatie kunnen doen veranderen. Netbeheerders zullen dan het huishoudelijk verbruik kunnen volgen van gezinnen voorzien van zo’n teller. Deze huishoudens zouden zelfs vrijwillig kunnen deelnemen aan het beheer van het evenwicht en worden vergoed indien ze geen elektriciteit verbruiken tijdens kritieke uren, zoals nu al het geval is voor de industriële verbruikers die dit soort contract hebben.

In België wil het initiatief Citizen’s reserve uiteindelijk naar een vergelijkbaar business model.

En de volgende winter ?

Naar alle waarschijnlijkheid zal de kwestie van de continuïteit van de energievoorziening van het Belgische elektriciteitsnet  terugkeren op « la UNE » eind deze zomer. Het lot van de vier kernreactoren ligt nog steeds niet vast en veel technische en juridische vragen blijven onbeantwoord, terwijl er 6 gascentrales wordt gesloten de komende winter. Dat komt op ongeveer 4.200 MW dat waarschijnlijk niet beschikbaar is. En in het geval van langdurige kou, kunnen onze buren een groter deel van hun elektriciteitsproductie zelf verbruiken en hun export naar België verminderen.

Gezien onze verouderd productiepark blijft het risico van afschakeling zeer reëel.

Geconfronteerd met deze situatie baseert de federale overheid zich vooral op de strategische reserve, die zou stijgen van 850 MW naar 3.500 MW. Een plan dat door veel actoren als irrealistisch wordt beschouwd vooral vanwege de investeringen die nodig zijn voor de producenten, vertragingen bij het verkrijgen van de vergunningen en technische beperkingen. Slechts 80 bijkomende MW voldoet aan alle voorwaarden om te worden opgenomen in deze reserve.

Tot op heden weet niemand welke eenheden de doelstelling zouden aanvullen of tegen welke kost. Internationale ervaringen tonen echter aan dat een grote campagne gericht naar de consument om het elektrische vermogen op het juiste moment te doen verminderen zeer effectief is en veel minder duur.

In deze politieke debatten die waarschijnlijk heftig zullen worden, is er zeer veel kans dat er opnieuw uit zichtzelf een burgerinitiatief zal ontstaan.